Okładka

Strona tytułowa

Lekcja filozofii
Od Sokratesa do Heideggera...

Łukasz Henel

Wydawnictwo eSPe

Pierwsi mędrcy
i Sokrates

Wydaje mi się, że szkołę i studia skończyłem całkiem niedawno. Ani się obejrzałem, a z ucznia stałem się nauczycielem filozofii. Pewnie wyda się wam to dziwne, ale nauczyciele też miewają tremę. Aby dodać sobie otuchy, na pierwszą lekcję zabrałem ze sobą stary zeszyt, w którym kiedyś robiłem notatki, i usiadłem na murku za szkołą, z daleka od ciekawskich spojrzeń. Zjawiłem się tam oczywiście dużo przed czasem — jak zawsze, gdy się denerwuję.

Jak to często w takich sytuacjach bywa, zamiast skupić się na powtarzaniu dat i nazwisk, szybko przewracałem kartki i oddawałem się wspomnieniom — zwłaszcza że był niezwykły jak na wrzesień upał...

– Na pewno jest stary, gruby i brzydki — powiedziała Zuza, moja kumpela, kiedy siedzieliśmy już w ławkach i czekaliśmy na nowego nauczyciela.

– I nudny jak obiad z rodziną w niedzielę — dodałem. — Kiedyś w jednej książce ojca widziałem zdjęcie jakiegoś filozofa. Na zabawnego to on nie wyglądał.

Kiedy do klasy wszedł młody, uśmiechnięty człowiek w dżinsach i jasnej, sztruksowej marynarce, dopiero po chwili dotarło do nas, że to właśnie ten, na którego czekamy.

– Nie jest źle — skomentowała Zuza.

– Nie daj się zwieść pozorom i zachowaj czujność — wyszeptałem z kamienną twarzą — to może być ZN.

– ZN? — Zuza spojrzała na mnie pytająco.

– Zakamuflowany Nudziarz. Tacy są najgorsi. Uderzają znienacka — mrugnąłem porozumiewawczo.

Nauczyciel przedstawił się krótko i rzeczowo. Nazywa się Wojtek Chmura. Potem poprosił nas, żebyśmy się też przedstawili. Kiedy każdy już powiedział, jak ma na imię, filozof zapytał:

– Słuchajcie, jak to z wami jest? Czy lubicie zadawać pytania?

– Chyba tak — zawołał ktoś niepewnie z samego końca klasy, gdzie mieściły się stare mapy i akwarium. Po głosie poznałem Rysego, najwyższego chłopaka w szkole.

– To świetnie, bo bez zadawania pytań nie znajdziecie odpowiedzi. Czy wiecie, co to jest filozofia?

– Nie za bardzo — wypaliła Zuza — ale podobno to niezłe nudy. Wszyscy się roześmieli. Nauczyciel też się uśmiechnął.

– To się zaraz okaże — powiedział. — Opowiem wam dziś o niezwykłym człowieku, który żył dawno temu w starożytnej Grecji, w Atenach. Nazywał się Sokrates i był filozofem. Takich jak on nazywano mędrcami, ponieważ zadawali sobie oraz innym niecodzienne pytania.

– Co to za pytania? — spytałem podejrzliwie.

– Na przykład skąd się wzięły te wszystkie rzeczy, które widzimy na co dzień, jak choćby ławka w szkole?

– Jak to? — roześmiała się Zuza, której pytanie pana Wojtka wydało się widocznie strasznie głupie. Przecież każde dziecko wie, że ławkę zrobił stolarz.

Nauczyciel podrapał się po małej bródce.

– Wbrew pozorom to nie takie proste. To prawda, że ławkę zbudował stolarz, ale przecież nie zrobił jej z niczego. Użył drewna, które wcześniej było drzewem, a drzewo też nie powstało z niczego. Wyrosło z ziarna, a poza tym musiało rosnąć w dobrej ziemi, musiał padać na nie deszcz i świecić słońce. Starożytni mędrcy zauważyli właśnie coś takiego — różne rzeczy powstają, starzeją się i przepadają, ale przecież COŚ istnieje cały czas.

– To bardzo dziwne — powiedziałem. — Co niby może istnieć cały czas?

– To właśnie było jedno z pierwszych pytań filozofii. Na przykład filozof Tales z Miletu myślał, że tym czymś jest woda.

– Woda? — wykrzyknął rudzielec Piotrek (znany też jako Rudera). Wszyscy spojrzeli po sobie, bo Rudera prawie nigdy się nie odzywał na lekcjach, a już na pewno nie z własnej woli. Widocznie odpowiedź filozofa bardzo go zdziwiła i oderwała od nowej gry, którą miał w swoim telefonie.

– Tak, tak — pokiwał głową nauczyciel. Przecież woda czasami jest deszczem, a czasami chmurą. Kiedy przychodzi zima, staje się śniegiem i można z niej lepić bałwana. Kiedy ogrzejecie śnieg w dłoniach, znowu zmieni się w wodę, taką jak w deszczu.

– To trochę jak z plasteliną — powiedziałem.

– No co ty, widziałeś kiedyś plastelinową chmurę? — Zuza popatrzyła na mnie z politowaniem.

– Nie, ale z plasteliny można ulepić prawie wszystko — wyjaśniłem. — Więc ci filozofowie szukali takiej jakby plasteliny, z której jest zrobiony cały świat.

– Dobry przykład — przytaknął nauczyciel. — Starożytni filozofowie nazywali taką „plastelinę” BYTEM, czyli tym, co naprawdę istnieje. Ale przecież miałem opowiadać o Sokratesie... Jak już wspomniałem, Sokrates był niezwykłym mędrcem. Nie dbał zbytnio o pieniądze ani o sławę. Ubierał się bardzo skromnie, miał wielki nos, cały czas chodził boso i dlatego niektórzy trochę się z niego podśmiewywali. Sokrates jednak nic sobie z tego nie robił. Potrafił podejść do wyśmiewających go pyszałków i rozmawiać z nimi w taki sposób, że czerwienieli po uszy i uciekali gdzie pieprz rośnie. Szczególnie lubił rozmawiać z ludźmi przemądrzałymi i takimi, którym wydawało się, że są bardzo szlachetni i dobrzy, a w rzeczywistości wcale tacy nie byli. Sokrates wierzył, że każdy człowiek, jeśli tylko dobrze się zastanowi, sam może zrozumieć, czym są: mądrość, odwaga i dobroć. Trzeba mu tylko w tym pomóc, pytając go właśnie, co to jest mądrość, odwaga i dobroć. Sokrates uważał, że każdy posiada wrodzoną wiedzę, która pozwala zrozumieć wiele trudnych spraw, a on — jako filozof — starał się tę wiedzę „wyciągnąć” z człowieka. Ten sposób „wyciągania” wiedzy z rozmówców i zadawania im pytań nazywamy MAJEUTYKĄ.

– Jak to? — zapytała Zuza. — To dlaczego ludzie uciekali od niego gdzie pieprz rośnie? Może denerwowały ich te ciągłe pytania?

Nauczyciel pokręcił głową.

– Niestety... Wielu rozmówców Sokratesa było ludźmi zadufanymi w sobie. Nie potrafili odpowiadać na stawiane im pytania. Rozmawiając z Sokratesem, szybko przekonywali się, że właściwie nie są ani tacy dobrzy, ani tacy mądrzy, jak im się wydawało. Na dodatek, kiedy Sokrates podchodził do różnych osób i zadawał im swoje pytania, wokół gromadziło się mnóstwo gapiów, którzy zrywali boki ze śmiechu, słysząc, jak filozof zapędza w kozi róg rozmaitych ważniaków. Sokrates miał więc coraz więcej wrogów.

– Czy to znaczy, że Sokrates nie miał przyjaciół? — spytałem, bo ten filozof coraz bardziej mi się podobał. Mógłby poprowadzić naprawdę dobry talk show w telewizji. Przegadałby każdego.

– Ależ nie — odparł Chmura. Miał kilkunastu dobrych przyjaciół, ludzi mądrych, którzy bardzo lubili z nim rozmawiać i często zapraszali go na wspaniałe uczty, żeby móc posłuchać, o czym też Sokrates będzie mówił tym razem. Spośród wszystkich uczniów Sokratesa jeden uwielbiał go najbardziej. Był to wysportowany młodzieniec, pochodzący z bogatego ateńskiego rodu. Miał na imię Aristokles. Uważał, że mądry człowiek powinien dbać o kondycję fizyczną i uprawiał liczne sporty, dzięki którym stał się muskularny i barczysty. Właśnie dlatego koledzy nazywali go Platonem. Słowo „Platon” oznacza właśnie: „barczysty”. Platon nie tylko słuchał tego, co mówił Sokrates, lecz także kazał swoim niewolnikom spisywać słowa filozofa. Dzięki temu wiemy na przykład, czym — według Sokratesa — miała być filozofia.

W tym momencie Chmura wstał z fotela i przeszedł się po klasie.

– Czy wiecie, co to jest głupota? — spytał.

Nikt nie wiedział, co odpowiedzieć. Głupota to głupota. To się po prostu czuje — pomyślałem. Ale nigdy się nie zastanawiałem nad tym, co dokładnie oznacza to słowo. Inni chyba też nie, bo w klasie było cicho jak w najnowszym modelu Forda. Przez chwilę wydało mi się, że nawet ryby w akwarium nasłuchują.

– Głupota to wielkie nieszczęście — powiedział wreszcie nauczyciel — bo głupiec nie wie, że jest głupi. Jeśli ktoś robi głupie rzeczy, na przykład jest złośliwy wobec kolegów i koleżanek w szkole, to wydaje mu się, że robi coś fajnego i mądrego. Ale tak wcale nie jest. On jednak nie chce zmienić swojego postępowania, bo nie wie, że postępuje głupio. Nawet jeśli zwróci mu się uwagę, nie będzie chciał słuchać, bo myśli, że jest mądry i wszystko wie lepiej. Jednym słowem, człowiek głupi to taki, który uważa się za takiego mądrego, że już mądrzejszy być nie może. A przecież nikt nie wie wszystkiego. Gdyby znalazł się taki człowiek, który wiedziałby wszystko, to w ogóle nie musiałby on szukać mądrości ani zadawać pytań. Nie wspomnę już o tym, że zgarnąłby od razu wszystkie nagrody w „jeden z dziesięciu” i w podobnych teleturniejach... Ale takich ludzi po prostu nie ma! Jak wam się wydaje, jaka jest rola filozofa?

Zanim zdążyłem się zastanowić, wyrwała się Zuza.

– Pokazywać ludziom ich głupotę? — zapytała niepewnie.

– W pewnym sensie tak — potwierdził nauczyciel. — Sokrates udowadniał ludziom, że uważają za oczywiste rzeczy, nad którymi tak naprawdę nigdy się nie zastanawiali. A zastanawianie się to pierwszy krok do mądrości. Aby przestać być głupcem, wystarczy dostrzec własną głupotę i niewiedzę. Jeśli ktoś już zrozumie, że zachowuje się głupio, zaczyna się zastanawiać, jakie zachowanie byłoby mądrzejsze. A najważniejszym celem filozofa jest właśnie poszukiwanie mądrości. Wiecie, skąd się wzięło słowo „filozofia”?

– Ze słownika wyrazów obcych — krzyknął Rysy. On zawsze od razu mówił wszystko to, co mu przyszło do głowy.

– Celny strzał — odpowiedział nauczyciel — bo to nie jest polski wyraz. Pochodzi z języka greckiego. Sophia po grecku znaczy: „mądrość”, a całe słowo „filozofia” to po prostu „miłość do mądrości”. Zatem jak myślicie, kto może być filozofem?

– Chyba każdy, kto wie, że nie jest najmądrzejszy i jest ciekawy świata — odpowiedziała po chwili zastanowienia Zuza. A czy Sokrates był pierwszym filozofem?

– Nie, Tales z Miletu, ten od wody, żył wcześniej niż Sokrates — wyjaśnił nauczyciel. — Nie wiadomo, kto był pierwszy, ale filozofowie istnieli od bardzo dawna. Ci najdawniejsi nie spisywali tego, co mówili, więc wiemy o nich bardzo mało.

– A co się stało z Sokratesem? Do końca życia zadawał ludziom pytania? — spytałem.

– Sokrates... — nauczyciel znów usiadł na krześle i milczał przez chwilę. — Źli ludzie zazdrościli mu sławy. Byli też i tacy, którym się naraził, wykazując ich wady, takie jak pycha: głupota i fałsz. Pewnego dnia postawiono Sokratesa przed sądem i oskarżono o to, że miesza ludziom w głowach, a szczególnie młodzieży...

– Czy udało mu się wybronić?

– Bronił się, ale nie tak, jak chcieli tego jego oskarżyciele! — odpowiedział nauczyciel. — Nie płakał ani nie okazywał strachu, ale stanął odważnie przed sądem i swoim zwyczajem rozpoczął dyskusję. Powiedział, że całe Ateny są jak leniwa kobyła, a on jest jak bąk, który musi tę kobyłę gryźć, żeby w ogóle chciała się ruszać.

– To im przygadał — roześmiała się Zuza. — Niezłe miny musieli mieć ci nadęci sędziowie!

– No jasne, byli naprawdę wściekli — odparł nauczyciel — głównie dlatego, że w duchu musieli przyznać Sokratesowi rację. Niestety, postanowili skazać go na śmierć.

– To straszne — powiedziałem szeptem ni to do siebie, ni to do Zuzy, bo wydawało mi się to okropnie niesprawiedliwe.

– Wiecie, co w tym wszystkim było najdziwniejsze? — spytał nauczyciel.

Nie wiedziałem. W ogóle cała historia była jak z jakiegoś dobrego filmu. Ciężko było się domyślić, jak się wszystko potoczy.

– Przyjaciele Sokratesa mieli przygotowany plan wydostania go z więzienia, chcieli przekupić strażników i umożliwić mu ucieczkę. Ale Sokrates odmówił. Powiedział, że jako dobry obywatel powinien być posłuszny wyrokowi sądu. Poniósł śmierć, ale do końca pozostał prawym człowiekiem.

***

Lekcja filozofii okazała się dużo ciekawsza niż wszyscy się spodziewali. Nasz nauczyciel wcale nie był Zakamuflowanym Nudziarzem, wręcz przeciwnie, opowiadał całkiem interesujące rzeczy. Razem z Zuzą byliśmy ciekawi, czy ta tendencja się utrzyma. Szanse były spore, zwłaszcza że kolejne zajęcia miały się odbyć poza szkołą.

– Na przyszłą lekcję umawiamy się na boisku — zapowiedział nauczyciel i tajemniczo się uśmiechnął.

Karta redakcyjna

© by Wydawnictwo eSPe, 2009

Redakcja: Michał Wilk

Redakcja techniczna i projekt okładki: Paweł Kremer

Korekta: Beata Bednarz

Ilustracje: Aleksandra Pniewska

Ilustracja na okładce: Dennis Cox – shutterstock.com

Nihil obstat
Przełożony Wyższy Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów,
L.dz.245/09 z dnia 22 czerwca 2009 r.
O. Józef Tarnawski SP, Prowincjał

ISBN 978-83-7482-451-4

www.espe.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com